Phương thức quản lý hoạt động hành nghề kiến trúc tại Việt Nam đang được đề xuất thay đổi theo hướng hiện đại hơn, giảm bớt các thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm chất lượng chuyên môn. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc hướng đến chuyển trọng tâm từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, đồng thời ứng dụng cơ sở dữ liệu quốc gia để minh bạch hóa năng lực hành nghề của kiến trúc sư.
Đề xuất cắt giảm nhiều thủ tục, tạo thuận lợi cho hoạt động hành nghề
Bộ Xây dựng đang lấy ý kiến đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc với định hướng tiếp tục cải cách thủ tục hành chính và đơn giản hóa các điều kiện không còn phù hợp.
Theo bà Trần Thu Hằng, Vụ trưởng Vụ Quy hoạch – Kiến trúc (Bộ Xây dựng), dự thảo hướng tới việc loại bỏ nhiều quy định mang tính tiền kiểm, giảm gánh nặng thủ tục cho cá nhân và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kiến trúc.
Theo phương án đề xuất, dịch vụ kiến trúc sẽ không còn thuộc nhóm ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Đồng thời, dự thảo cũng bãi bỏ nhiều thủ tục như sát hạch cấp chứng chỉ hành nghề, gia hạn chứng chỉ, công nhận tổ chức sát hạch và Hội đồng xét cấp chứng chỉ hành nghề.
Chứng chỉ hành nghề vẫn được duy trì với vị trí chịu trách nhiệm chuyên môn
Mặc dù cắt giảm nhiều quy định, Bộ Xây dựng vẫn đề xuất giữ yêu cầu chứng chỉ hành nghề đối với các cá nhân đảm nhận vai trò chủ trì hoặc chủ nhiệm thiết kế kiến trúc công trình, cũng như thiết kế kiến trúc trong quy hoạch đô thị và nông thôn.
Theo cơ quan soạn thảo, đây là nhóm nhân sự trực tiếp chịu trách nhiệm về chất lượng chuyên môn, an toàn công trình, cảnh quan kiến trúc và lợi ích cộng đồng. Vì vậy, chứng chỉ hành nghề vẫn đóng vai trò xác nhận năng lực chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp.
Việc duy trì quy định này cũng nhằm bảo đảm tính thống nhất với hệ thống pháp luật về xây dựng, quy hoạch đô thị, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn hội nhập quốc tế, đặc biệt là cơ chế công nhận kiến trúc sư ASEAN.
Chuyển mạnh sang hậu kiểm bằng cơ sở dữ liệu số
Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo là định hướng quản lý năng lực hành nghề thông qua Hệ thống thông tin và Cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng.
Mô hình này sẽ giúp cơ quan quản lý tăng cường hậu kiểm thay vì phụ thuộc vào các thủ tục hành chính trước khi cấp phép. Đồng thời, toàn bộ thông tin về chứng chỉ, năng lực và quá trình hành nghề của kiến trúc sư sẽ được công khai, minh bạch trên hệ thống số.
Theo Bộ Xây dựng, đây là giải pháp vừa giảm thủ tục, vừa bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước và hạn chế khoảng trống trong kiểm soát chất lượng hành nghề.
Kiến trúc sư ủng hộ gắn chứng chỉ với trách nhiệm cá nhân
Nhiều chuyên gia trong lĩnh vực kiến trúc đánh giá cao cách tiếp cận mới của dự thảo Luật.
Kiến trúc sư Vương Đạo Hoàng cho rằng chứng chỉ hành nghề không chỉ thể hiện năng lực chuyên môn mà còn là sự cam kết về trách nhiệm đối với từng sản phẩm thiết kế.
Trong khi đó, kiến trúc sư Trần Ngọc Linh nhận định việc chỉ yêu cầu chứng chỉ đối với người trực tiếp chịu trách nhiệm chuyên môn là phù hợp với thực tế hoạt động của các doanh nghiệp kiến trúc. Theo ông, trong một văn phòng thiết kế có nhiều vị trí tham gia dự án, nhưng người chịu trách nhiệm cuối cùng cần có đủ năng lực và được pháp luật công nhận thông qua chứng chỉ hành nghề.
Ông cũng cho rằng cơ chế hậu kiểm cần được tăng cường song song với việc xác định rõ trách nhiệm cá nhân của người chủ trì thiết kế.
Chuyên gia cảnh báo không thể buông lỏng quản lý năng lực hành nghề
TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cho rằng việc quản lý chứng chỉ hành nghề vẫn giữ vai trò quan trọng nhằm bảo đảm chất lượng chuyên môn trong lĩnh vực tư vấn thiết kế.
Theo ông, kiến trúc là khâu nền tảng quyết định chất lượng của toàn bộ quá trình đầu tư xây dựng. Nếu những cá nhân chưa đáp ứng yêu cầu về trình độ và kinh nghiệm vẫn được giao chủ trì các dự án lớn sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với chất lượng công trình và an toàn khai thác.
Ông cũng cho biết hầu hết các quốc gia phát triển đều áp dụng cơ chế cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc. Đây đồng thời là điều kiện để kiến trúc sư tham gia các giải thưởng quốc tế cũng như đăng ký danh hiệu Kiến trúc sư ASEAN, tạo cơ hội hành nghề ở phạm vi khu vực.
Minh bạch dữ liệu để nâng cao chất lượng thị trường tư vấn
Bên cạnh sự đồng thuận về chủ trương đổi mới, một số ý kiến đề nghị cần hoàn thiện thêm cơ chế triển khai.
Kiến trúc sư Nguyễn Huy Khanh cho rằng dự thảo cần làm rõ trách nhiệm của cơ quan chuyên môn tại các địa phương trong việc cấp, thu hồi và cập nhật chứng chỉ lên cơ sở dữ liệu quốc gia nhằm bảo đảm tính thống nhất, tránh phát sinh thủ tục hoặc cơ chế xin – cho.
Ở góc độ hành nghề, nhiều chuyên gia kỳ vọng khi dữ liệu được số hóa và công khai, chứng chỉ hành nghề sẽ trở thành một phần của hồ sơ năng lực điện tử, giúp chủ đầu tư dễ dàng đánh giá uy tín, kinh nghiệm và quá trình tuân thủ pháp luật của từng kiến trúc sư.
Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, kết hợp quản lý trên nền tảng dữ liệu số được kỳ vọng sẽ tạo môi trường hành nghề minh bạch, chuyên nghiệp hơn, đồng thời vẫn bảo đảm trách nhiệm và chất lượng trong lĩnh vực kiến trúc.