Thiếu hụt lao động kỹ thuật đang trở thành một trong những nút thắt đáng chú ý của ngành xây dựng khi hàng loạt dự án quy mô lớn đồng loạt tăng tốc. Trước áp lực tiến độ, Bộ Tài chính đề nghị nghiên cứu cơ chế thí điểm cấp phép có thời hạn cho lao động kỹ thuật, thợ lành nghề nước ngoài tham gia các dự án trọng điểm quốc gia trong thời gian chờ nguồn nhân lực trong nước được bổ sung.
Tính phương án bổ sung thợ giỏi từ nước ngoài
Bài toán nhân lực đang được đặt ra trong bối cảnh khối lượng công việc của ngành xây dựng tăng mạnh, kéo theo nhu cầu lớn về đội ngũ có tay nghề và kinh nghiệm thực tế.
Theo phản ánh của Hiệp hội các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), thị trường hiện thiếu nghiêm trọng lao động kỹ thuật và công nhân lành nghề. Riêng năm 2026, nhu cầu được dự báo vào khoảng 2 triệu công nhân.
Tình trạng khan hiếm nhân sự cũng làm gia tăng cạnh tranh về giá nhân công giữa các doanh nghiệp xây dựng.
Để giải quyết vấn đề, VACC kiến nghị xây dựng chiến lược đào tạo nhân lực chung cho toàn ngành, điều chỉnh đơn giá tiền lương nhân công sát hơn với diễn biến thị trường và nghiên cứu cơ chế cho phép sử dụng lao động nước ngoài.
Phản hồi đề xuất này, Bộ Tài chính cho biết pháp luật lao động hiện hành đã cho phép doanh nghiệp tuyển người nước ngoài vào Việt Nam làm việc ở các vị trí chuyên gia, nhà quản lý, giám đốc điều hành và lao động kỹ thuật.
Đối với giá nhân công xây dựng, quy định hiện hành giao UBND cấp tỉnh công bố trên cơ sở khảo sát mức giá phổ biến trên thị trường lao động tại địa phương.
Đáng chú ý, Bộ Tài chính đề nghị phối hợp với Bộ Nội vụ để nghiên cứu cơ chế thí điểm đưa lao động kỹ thuật, thợ lành nghề nước ngoài vào Việt Nam hoặc cấp phép làm việc có thời hạn cho nhóm này.
Đối tượng hướng tới là các dự án trọng điểm quốc gia có yêu cầu tiến độ cao, trong thời gian chờ hoàn thiện chiến lược đào tạo và phát triển nhân lực trong nước.
Nếu được triển khai, đây sẽ là giải pháp bổ sung nguồn cung nhân lực trong ngắn hạn, đặc biệt tại những công trường đòi hỏi kỹ năng chuyên môn cao và không thể kéo dài thời gian chờ tuyển dụng.
Nhà thầu được chủ động sử dụng thầu phụ
Một vấn đề khác được VACC kiến nghị là bổ sung quy định liên quan đến quyền huy động nhà thầu phụ của doanh nghiệp trúng thầu, đồng thời công khai dự toán trong trường hợp đấu thầu rộng rãi để tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng.
Theo Bộ Tài chính, Nghị định 214/2025/NĐ-CP đã có quy định về việc nhà thầu ký hợp đồng với các đơn vị phụ trợ được nêu trong hồ sơ dự thầu, hồ sơ đề xuất hoặc với nhà thầu phụ được chủ đầu tư chấp thuận.
Trong trường hợp muốn thay thế, bổ sung nhà thầu phụ hoặc điều chỉnh nội dung công việc giao cho đơn vị phụ, nhà thầu phải được chủ đầu tư và tư vấn giám sát chấp thuận. Việc thay đổi cũng không được vượt quá tỷ lệ giá trị công việc dành cho nhà thầu phụ đã ghi trong hợp đồng.
Về nguyên tắc, tổng thầu hoặc tổ hợp nhà thầu vẫn được xác định là nhà thầu tham dự thầu và là bên trực tiếp ký hợp đồng với chủ đầu tư sau khi trúng thầu.
Đáng chú ý, pháp luật đấu thầu hiện không quy định một tỷ lệ phần trăm tối đa đối với khối lượng công việc được giao cho nhà thầu phụ trong một gói thầu.
Tỷ lệ này có thể do chủ đầu tư hoặc nhà thầu đề xuất trong hồ sơ dự thầu. Sau khi được lựa chọn, nhà thầu trúng thầu có quyền chủ động huy động lực lượng thầu phụ để thực hiện phần việc đã đề xuất.
Sẽ nghiên cứu việc công khai dự toán
Đối với kiến nghị công khai dự toán khi tổ chức đấu thầu rộng rãi, Bộ Tài chính cho biết sẽ tiếp thu để nghiên cứu, hoàn thiện quy định trong nghị định hướng dẫn một số điều của Luật Đấu thầu.
Văn bản mới dự kiến được xây dựng theo hướng thay thế Luật Đấu thầu hiện hành và dự kiến trình Quốc hội vào tháng 10/2026.
Định mức, đơn giá xây dựng sẽ được rà soát
VACC cũng chỉ ra một loạt bất cập liên quan đến hệ thống định mức và đơn giá xây dựng.
Theo hiệp hội, một số công nghệ mới chưa có định mức phù hợp, trong khi giá vật liệu và chỉ số giá do địa phương công bố chưa phải lúc nào cũng phản ánh sát diễn biến thực tế của thị trường.
Do đó, VACC đề nghị sớm hoàn thiện hệ thống đơn giá công trình và đơn giá tổng hợp.
Về vấn đề này, Bộ Tài chính dẫn Nghị định 206/2026/NĐ-CP, trong đó việc ban hành định mức xây dựng được phân cấp rõ hơn.
Cụ thể, Bộ Xây dựng chịu trách nhiệm ban hành định mức dùng chung; các bộ quản lý công trình chuyên ngành ban hành định mức thuộc lĩnh vực phụ trách; UBND cấp tỉnh quyết định định mức đối với các công tác đặc thù trên địa bàn.
Một điểm đáng chú ý là chủ đầu tư có thể thu thập, biên dịch hoặc thuê tư vấn phân tích, đánh giá định mức nước ngoài để áp dụng cho các dự án đầu tư công quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp hoặc sử dụng công nghệ mới.
Cơ chế này mở thêm khả năng tham khảo kinh nghiệm quốc tế trong trường hợp Việt Nam chưa có hệ thống định mức tương ứng.
Địa phương được tăng quyền cập nhật giá vật liệu và nhân công
Theo Nghị định 206/2026/NĐ-CP, Sở Xây dựng có trách nhiệm công bố giá vật liệu hàng tháng, giá nhân công và giá ca máy hàng năm, chỉ số giá xây dựng hàng quý.
Trong trường hợp thị trường xuất hiện biến động bất thường, chỉ số giá có thể được công bố hàng tháng.
Các cơ quan địa phương cũng có thể thuê tư vấn độc lập để hỗ trợ việc thu thập và công bố giá, qua đó tăng khả năng bám sát thị trường.
Với những dự án đặc biệt quan trọng, cơ chế xử lý còn được mở rộng.
Người quyết định đầu tư có thể quyết định thành lập Ban đơn giá xây dựng công trình đối với dự án quan trọng quốc gia, dự án quy mô lớn, có yêu cầu kỹ thuật phức tạp hoặc sử dụng công nghệ mới chưa phổ biến tại Việt Nam.
Ban này có thể xác định giá đối với vật liệu, thiết bị đặc thù chưa xuất hiện trong cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc chưa được địa phương công bố.
Chi phí phục vụ hoạt động của Ban đơn giá được tính vào tổng mức đầu tư dự án.
Từ những quy định trên, Bộ Tài chính đề nghị Bộ Xây dựng tiếp tục rà soát hệ thống quản lý chi phí đầu tư xây dựng, đồng thời hướng dẫn địa phương xử lý đầy đủ các kiến nghị của VACC theo đúng quy định.
Dự án đặc thù có thể tiếp cận mỏ vật liệu theo cơ chế rút gọn
Nguồn vật liệu xây dựng cũng là một mắt xích quan trọng đối với các công trình trọng điểm.
Theo Bộ Tài chính, cơ chế giao mỏ đặc thù cho nhà thầu thực hiện dự án, không thông qua đấu giá quyền khai thác khoáng sản, từng được thí điểm theo Nghị quyết 106/2023/QH15 của Quốc hội và sau đó được luật hóa tại Luật số 147/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Khoáng sản.
Theo cơ chế này, các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng phục vụ dự án đặc thù được ưu tiên cấp giấy phép khai thác với nhiều bước thủ tục được rút gọn.
Cát, đá xây dựng có cơ chế “06 không”
Đối với cát và đá xây dựng thuộc nhóm khoáng sản III, cơ chế cấp phép được áp dụng theo mô hình “06 không”.
Các nội dung gồm:
- Không phải căn cứ phương án quản lý về địa chất, khoáng sản trong quy hoạch tỉnh.
- Không phải thực hiện thủ tục chấp thuận hoặc quyết định chủ trương đầu tư.
- Không phải thực hiện thủ tục thẩm định, phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường.
- Không phải đấu giá quyền khai thác khoáng sản.
- Không phải thực hiện thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất.
- Không phải thực hiện trình tự, thủ tục chuyển mục đích sử dụng rừng sang mục đích khác.
Đất san lấp được áp dụng “07 không”
Với đất san lấp thuộc nhóm khoáng sản IV, cơ chế được mở rộng thành “07 không”.
Ngoài 6 nội dung nêu trên, doanh nghiệp còn không phải thực hiện thủ tục thăm dò khoáng sản khi xin cấp phép khai thác.
Đây là một trong những cơ chế được thiết kế nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị nguồn vật liệu cho các dự án đặc thù, nhất là công trình có quy mô lớn và yêu cầu tiến độ cao.
Gia hạn, nâng công suất được áp dụng “02 không”
Đối với các giấy phép khai thác khoáng sản đã được cấp, trường hợp gia hạn hoặc điều chỉnh nâng công suất cũng có cơ chế đơn giản hóa.
Theo đó, áp dụng “02 không”, gồm:
- Không phải thực hiện thủ tục chấp thuận hoặc quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư.
- Không phải thực hiện thủ tục thẩm định, phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường.
Bài toán lớn không chỉ nằm ở công trường
Từ câu chuyện thiếu lao động kỹ thuật đến giá nhân công, thầu phụ, định mức xây dựng và nguồn vật liệu, những kiến nghị của VACC cho thấy áp lực đang lan rộng trên nhiều khâu của chuỗi xây dựng.
Trong ngắn hạn, phương án nghiên cứu cấp phép có thời hạn cho thợ lành nghề và lao động kỹ thuật nước ngoài có thể trở thành một kênh bổ sung nhân sự cho các dự án trọng điểm, trong khi đào tạo trong nước cần thêm thời gian để đáp ứng nhu cầu.
Ở chiều ngược lại, việc hoàn thiện cơ chế về đấu thầu, chi phí xây dựng và khoáng sản được kỳ vọng giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nhân lực, giá thành và vật liệu.
Với hàng loạt công trình trọng điểm đang được thúc đẩy, việc tháo gỡ từng điểm nghẽn từ con người đến nguồn cung đầu vào sẽ có ý nghĩa trực tiếp đối với tiến độ, chi phí và khả năng hoàn thành các dự án lớn của quốc gia.